الشيخ محمد علي الگرامي القمي (مترجم: بصيرى)
108
منطق مقارن (فارسى)
دادهاند . بعضى گفتهاند : عدول را از اين جهت از تقسيمات به اعتبار محمول قرار دادهاند ، كه در ناحيه موضوع ، بين عدول و تحصيل ، فرقى نيست . زيرا در موضوع ، ذات معتبر است به عكس محمول ، كه در آن مفهوم ، اعتبار دارد . اما اين گفته ، صحيح نيست ، زيرا بهمانگونه كه مفهوم محمول با عدول اختلاف مىيابد ، ذات موضوع نيز در اثر دخالت حرف سلب ، تغيير مىكند موضوع حصولى اشاره به شيئى خاصى دارد و با حرف سلب اشاره به چيز ديگر . مثلا حى به چيزى و لا حى به چيز ديگر ، اشاره دارد . بعلاوه ، اثر عدول در ناحيه موضوع ، بيشتر است ، زيرا هنگامى كه حرف سلب جزء موضوع يا محمول قرار گيرد ، قضيه موجبه خواهد شد و در اين صورت به وجود موضوع ، نيازمند است . متاخران در اينجا ، قسم ديگرى را نيز افزودهاند كه " سالبه المحمول " نام دارد . و ان عبارت است از اينكه محمول را از موضوع سلب نموده و بعد همان محمول مسلوب را با حرف سلب ، از نو بر موضوع حمل نمايند . در اين صورت قضيه موجبه خواهد بود . محقق دوانى در اينجا ايرادى نموده كه نقل آن و ذكر چند و چونى كه در آن مىتوان نمود ، چندان داراى اهميت نيست . زيرا اساسا قضيه سالبه المجهول در علوم و محاورات ، چندان به كار نميرود . علامت عدول كه معدوله را از سالبه محصله ، جدا مىكند ، عبارت است از تقدم سور بر اداه سلب ، " در معدوله الموضوع " مانند كل لا شيئى لا ممكن و اما در سالبه محصله به عكس اداه سلب بر سور ، مقدم مىشود . مانند : ليس كل شيئى لا ممكن . و اما اگر عدول در ناحيه محمول باشد ، در صورتى كه در قضيه ضمير باشد ، ضمير بر اداه سلب مقدم خواهد شد و در غير اين صورت ميتوان ادعا كرد كه كلمه ليس در سالبه محصله و كلماتى چون " غير " و " لا " در معدوله استعمال ميشوند .